Haydar Alirıza oğlu Aliyev 10 Mayıs 1923'te Azer­baycan'ın Nahçıvan kentinde doğdu. 1939 senesin­de Nahçıvan Pedagoji Tek­nik Okulu'nu bitirdikten son­­­­ra Azerbaycan Sanayi Enstitüsü'nde (şimdiki adı Azerbaycan Devlet Petrol Akademisi) eğitim gördü. Fakat ülkenin içinde bulunduğu savaş nedeniyle eğitimine devam edemedi.

1941 yılından itibaren Hay­dar Aliyev Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Halk İçişleri Komiserliğinde ve Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Halk Komiserleri Meclisi'nde Şube Müdürü olarak görev yaptı. Ardından 1944 senesinde çalışmak için devlet güvenlik teşkilatlarına gönderildi. Bu dönemden itibaren devlet güvenlik teşkilatlarında çalışan Haydar Aliyev 1964'ten Azerbaycan SSC Bakanlar Ku­ru­lu yanında devlet güvenlik komitesinde başkan yar­dımcısı, 1967 yılından itibaren ise başkan olarak görev yaptı ve tuğgeneral rutbesine kadar yükseldi. Bu dönem­lerde o, Leningrat'ta (şimdiki adı Saint Petersburg) özel yüksek öğrenim gördü, 1957 sene­sinde ise Azerbaycan Devlet Üniversitesi Tarih bölümünü bitirdi.

Haziran 1969'da Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin genel toplantısında Haydar Aliyev Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri seçilerek cumhuriyetin yönetimini üstlendi. Ara­lık 1982'de Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi Politbüro üyeliğine seçilen Haydar Ali­yev SSCB Bakanlar Kurulu Başkanı Birinci Yardımcısı gö­revine getirildi ve SSCB yöneticilerinden biri oldu. Yirmi yıl SSCB Yüksek Sovyeti'nde milletvekilliği yapan Haydar Aliyev, beş yıl ise SSCB Yüksek Sovyeti Baş­kan Yardımcısı olarak çalıştı.

1987 yılının Ekim ayında Haydar Aliyev Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi Politbürosu'nun ve bizzat Genel Sekreter Mihail Gorbaçov'un yürüttüğü politikaları protesto ederek, görevlerinden istifa etti.

20 Ocak 1990'da Sovyet ordusunun Bakü'de gerçekleştirdiği kanlı facia ile ilgili olarak ertesi gün Moskova'daki Azerbaycan temsilciliğine gelen Haydar Aliyev bir bildiri yayımladı. Bildiride, Azerbaycan halkına karşı yapılan suçun organizatörlerinin ve faillerinin cezalandırılmasını talep etti. SSCB üst düzey yöneticilerinin, Dağlık Karabağ'da yaşanan olaylarla ilgili iki yüzlü siya­setini protesto eden Haydar Aliyev 1991 yılı Haziran ayın­da Sovyetler Birliği Komünist Parti üyeliğinden is­tifa etti.

Temmuz 1990 senesinde Azerbaycan'a dö­nen Hay­dar Aliyev önceleri Bakü'de, daha sonra Nahçıvan'da ya­şadı, aynı yıl Azerbaycan Yüksek Sovyeti mil­let­ve­kili seçildi. 1991-1993 yıllarında Nahçıvan Oto­nom Cum­huriyeti Yüksek Meclisi'nin Başkanı, Azer­bay­can Cum­huriyeti Yüksek Sovyeti'nin Başkanı görevlerini yap­tı. 1992 senesinde Yeni Azerbaycan Partisi'nin Nahçıvan'da yapılan kuruluş kongresinde Haydar Aliyev par­ti başkanı seçildi.

1993'te Mayıs-Haziran aylarında hükümet krizinin iyice de­rin­leşmesi nedeniyle ülkenin iç savaşın eşiğine gelmesi ve ba­ğımsızlığın tehlikeye girmesi üze­rine Azerbaycan halkı Haydar Aliyev'in yönetime ge­tirilmesi talebi ile ayaklandı. Azerbaycan'ın o dönemdeki yöneticileri Haydar Aliyev'i resmi olarak Bakü'ye davet etmek zorunda kaldılar. 15 Haziran 1993 senesinde Hay­dar Aliyev Azerbaycan Yüksek Sovyeti'nin Başkanı se­çildi, 24 Temmuz'da ise Milli Meclis'in kararı doğrultusunda Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Vekili görevine getirildi. 3 Ekim 1993'te yapılan genel se­çimlerin sonucunda Haydar Aliyev Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Cumhurbaşkanı seçildi. 11 Ekim 1998 senesınde halkın etkin katılımıyla yapılan se­çimlerde Haydar Aliyev oyların %76.1'ini kazanarak bir kez daha Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı seçildi. 15 Ekim 2003 senesinde yapılan devlet başkanlığı seçimlerinde aday gösterilmesini kabul eden Haydar Aliyev sağlık sorunları nedeniyle seçimlere katıl­maktan vazgeçti.

Haydar Aliyev bir takım uluslararası ödüllere, çe­şit­­li ülkelerin üniversitelerinin fahri doktora unvanına ve diğer yüksek nüfuzlu onursal ödüllere layık görül­müş­tür. Dört kez Lenin Nişanı, Kızıl Yıldız Nişanı ve bir­çok ma­dalyalar alan Haydar Aliyev iki kez Sos­yalist Emek Kahramanı unvanını almış, birçok yaban­­cı dev­letlerin nişan ve madalyaları ile ödüllendirilmiştir.

Azerbaycan tarihinin otuz yılı aşkın bir dönemi Haydar Aliyev'in adı ile kopmaz bağ­­larla bağlıdır. Bu yıllar boyunca halkın toplumsal, siyasal, ekonomik ve kültürel yaşamının tüm alanla­rındaki gelişmelerde hep Haydar Aliyev'in ismi geçer. Yönetimde bulunduğu süre boyunca Haydar Aliyev, ülkenin kal­kın­ma­sı için hep uğraştı, onun zengin kültürü, büyük tarihi geç­mişi ile her zaman gurur duydu, gelecek kuşakla­rının kaderi ile kaygılandı. Onun sayesinde Azerbaycan bir devlet gibi tarihin zor dönemeçlerinden ve sınavlarından geçti.

Seçkin siyaset ve devlet adamı, halkın kayıtsız şart­sız lideri olarak bilinen Haydar Aliyev hayatta iken bile canlı ef­­saneye dönüşmüştü. Bu yüzden Haydar Aliyev fenomeni her zaman dikkatleri çekmiştir. Dünya Azerilerinin bu mil­­­li liderinin herkesi hayran bırakacak coş­­kun siyasi faaliyeti gerek ülke, gerekse de dünya ba­sınında ge­niş yankı bulmuştur.

Azerbaycan halkı ulusal devlet düzeninin çökme teh­­li­­kesi ile yüzleştiği ve çok zor günlerini yaşadığı dö­nem­lerde - Haziran 1993'te ısrarla mevcut yö­net­imin değiş­ti­ri­l­me­sini talep etti ve o zamandan itibaren kaderini Haydar Aliyev'in ellerine bıraktı.

Halkının böyle sıkıntılı günler geçirdiğini görünce onun ısrarlı davetini kabul eden Haydar Aliyev Azer­bay­can'da siyaset sahnesine geri döndü. Haydar Aliyev'in bu dö­nüşünü halk büyük umut ve sevinçle karşıladı, işte bu gün Azerbaycan'ın tarihine Ulusal Kurtuluş günü olarak geçti.